Nguyễn Tuân là một trong những cây bút lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Suốt cuộc đời cầm bút, ông kiên trì theo đuổi cái đẹp, cái tài hoa và để lại dấu ấn sâu đậm bằng hàng loạt tác phẩm độc đáo, giàu giá trị nghệ thuật. Dưới đây là bản tóm lược về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Tuân.
1. Tiểu sử
Nguyễn Tuân (1910 – 1987) sinh ra và lớn lên tại Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình nhà Nho khi nền Hán học đã bước vào giai đoạn suy tàn. Cha ông là Nguyễn An Lan – một nhà nho tài hoa, yêu nước, sống trong bối cảnh xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Chính môi trường gia đình đã sớm hun đúc trong Nguyễn Tuân tình yêu văn chương và ý thức sâu sắc về giá trị văn hóa dân tộc.
Tuổi trẻ của Nguyễn Tuân khá vất vả. Gia đình sa sút khiến ông phải di chuyển, sinh sống ở nhiều địa phương khác nhau, trong đó Thanh Hóa là nơi ông gắn bó lâu nhất. Sinh ra trong giai đoạn đất nước chịu nhiều biến động, Nguyễn Tuân sớm hình thành lòng yêu nước và tinh thần phản kháng.
Năm 1929, khi đang theo học bậc Thành chung tại Nam Định, ông bị đuổi học vì tham gia bãi khóa phản đối giáo viên người Pháp xúc phạm người Việt. Sau đó, ông từng bị giam giữ. Chính những trải nghiệm này đã góp phần hình thành cá tính mạnh mẽ, độc lập và “ngông” trong con người cũng như sáng tác của Nguyễn Tuân.
Khoảng từ năm 1935, ông chính thức bước vào con đường văn chương. Đến giai đoạn 1938, Nguyễn Tuân bắt đầu được chú ý rộng rãi qua những tác phẩm đặc sắc như Vang bóng một thời, Một chuyến đi…
2. Phong cách sáng tác
Nguyễn Tuân là nhà văn có phong cách nghệ thuật rất riêng, khó trộn lẫn. Trước Cách mạng tháng Tám, sáng tác của ông thường được khái quát bằng một chữ “ngông”. Cái “ngông” ấy thể hiện ở ý thức cá nhân mạnh mẽ, ở khát vọng khẳng định tài hoa và ở hành trình đi tìm những giá trị đẹp đẽ của quá khứ đang dần mai một.
Các sáng tác thời kỳ này xoay quanh những chủ đề lớn như “chủ nghĩa xê dịch”, vẻ đẹp vang bóng của một thời đã qua, hay những góc khuất của đời sống xã hội. Nguyễn Tuân say mê khám phá con người tài tử, nghệ sĩ, những con người sống hết mình cho cái đẹp.
Sau Cách mạng tháng Tám, phong cách Nguyễn Tuân có sự chuyển biến rõ rệt. Văn chương của ông không còn đặt quá khứ đối lập gay gắt với hiện tại mà hòa vào nhịp sống mới của đất nước. Tuy vậy, ngòi bút Nguyễn Tuân vẫn giữ được vẻ tài hoa, uyên bác, vừa cổ kính vừa hiện đại.
Một trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của ông là truyện ngắn “Chữ người tử tù”. Tác phẩm ca ngợi vẻ đẹp của tài năng và khí phách con người, khẳng định rằng cái đẹp và cái thiện có thể tỏa sáng ngay cả trong hoàn cảnh tăm tối nhất. Nhân vật Huấn Cao trở thành biểu tượng cho người nghệ sĩ chân chính, không khuất phục trước cái ác.
Bên cạnh đó, tùy bút “Người lái đò sông Đà” (trích từ tập Sông Đà) là kết tinh của chuyến đi thực tế vùng Tây Bắc. Tác phẩm vừa khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ, dữ dội mà thơ mộng của thiên nhiên, vừa làm nổi bật hình ảnh con người lao động bình dị nhưng tài hoa. Qua đó, thể hiện tình yêu tha thiết của Nguyễn Tuân đối với đất nước và con người Việt Nam.
3. Tác phẩm tiêu biểu
Một số tác phẩm nổi bật của Nguyễn Tuân có thể kể đến: Vang bóng một thời, Một chuyến đi, Ngọn đèn dầu lạc, Tùy bút, Thiếu quê hương, Cảnh sắc và hương vị đất nước, Tùy bút sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi, Chiếc lư đồng mắt cua, Tàn đèn dầu lạc…
4. Giải thưởng
Với những đóng góp to lớn cho nền văn học dân tộc, Nguyễn Tuân được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật năm 1996.
Hiện nay, tại Hà Nội có một con đường mang tên Nguyễn Tuân, nối từ đường Nguyễn Trãi qua các phố Nguyễn Huy Tưởng, Ngụy Như Kon Tum đến đường Lê Văn Lương, như một sự ghi nhận dành cho những cống hiến của ông.
5. Những nhận định tiêu biểu về Nguyễn Tuân
“Đây là một nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp, cái thật.” – Nguyễn Đình Thi
“Ông xứng đáng được mệnh danh là ‘chuyên viên cao cấp tiếng Việt’, là người thợ kim hoàn của chữ.” – Tố Hữu
“Chỉ người ưa suy xét đọc Nguyễn Tuân mới thấy thú vị, vì văn Nguyễn Tuân không phải thứ văn dành cho người đọc hời hợt.” – Vũ Ngọc Phan
“Tinh thần tự nguyện dấn thân và bám trụ ở thành trì cái đẹp là biểu hiện sinh động của một nhân cách văn hóa lớn.” – Vũ Ngọc Phan
“Khi thì trang nghiêm cổ kính, khi thì đùa cợt bông phèng, lúc lại say sưa chếch choáng, nhưng bao giờ cũng rất mực tài hoa.” – Nguyễn Đăng Mạnh
Nguyễn Tuân không chỉ là một nhà văn tài năng mà còn là biểu tượng cho tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc, suốt đời phụng sự cái đẹp và tiếng Việt.
